• چهارشنبه ۱ آذر ۱۳۹۶
  • الاربعا ٤ ربیع الاول ١٤٣٩
  • Wednesday, November 22, 2017
صفحه اصلی
سلامت و محیط زیست
ایمنی و حوادث
مدیریت بحران
علمی
بین الملل
rss
کد مطلب :   429 تاریخ انتشار: 
دوشنبه ۱۹ آبان ۱۳۹۳
- 10:41 تاریخ آخرین ویرایش :
  1393/09/03
 
 
پایتخت؛ نیازمند رویکردی همه جانبه نگر در مدیریت بحران آب
جمعیت انبوه، بالا بودن میزان مصرف سرانه، نامناسب بودن الگوی مصرف آب، تلفات بالای آب، انشعابهای غیر مجاز، قدمت بالای شبکه آبرسانی بخشی از معظلات تامین آب در شهر تهران است.
پایتخت؛ نیازمند رویکردی همه جانبه نگر در مدیریت بحران آب

به گزارش پایگاه خبری hse : آب گنجینه مشترک انسانهاست که باید به نسل های بعدی سپرده شود  تخریب منابع آب به منزله تخریب پایه های توسعه است. افزایش مصرف و تخریب منابع آب درمرحله نخست بر زندگی افراد فقیر و مستمند اثرمی گذارد. به نوبه خود فقر، ناداری و بیماری واژه های برگرفته ازعدم توسعه میباشند و. آب یکی از بزرگترین چالشهای قرن حاضر بشریت است که می تواند سر منشاء بسیاری ازتحولات مثبت و منفی جهان قرارگیرد. خلأ بین توان تأمین آب وشدت تقاضا، بحران آفرین است. هنگامی که این عدم تعادل با مجموعه راهکارهای مدیریتی قابل مهار نباشد، زبان مفاهمه در بخش آب مبدل به زبان مخاصمه خواهد شد. چه در بعد محلی، منطقه ای و ملی و چه در بعد جهانی، بخش عمده ای از عدم تعادل در منابع آب ناشی ازچرخه آب شناسی و محدودیت طبیعی منابع آب می باشد و بخش دیگر، تأثیرگذاری اقدامات و فعالیتهای بشری بر روی منبع کم نظیر و مائده خدایی آب میباشد که درقالب آلودگی منابع آب ظاهر میشود.

محدودیت ذاتی منابع آب، وقوع خشکسالی و آثار تخریبی ، فعالیت انسان بر محیط زیست جملگی زمینه ساز چالشهای سنگین در امر بهره گیری ازمنابع آب شیرین می باشند. عدم توزیع مناسب بارندگی وعدم تطابق نیاز مصرف با زمان نزولات جوی و نیاز شدید به سرمایه گزاری در بخشهای ذخیره، پایش و حفاظت از منابع آب، ابعاد چالش آب را سنگین تر و گسترده تر می نماید. اهمیت مدیریت آب، همپای مدیریت توسعه است و این دولتها هستند که می توانند این مدیریت را منسجم، مستمر و هدفدار دنبال کنند (سامانی، 1384).

کشور ما به دلیل کم بودن ریزشهای جوی و نامناسب بودن پراکنش زمانی و مکانی آن، در زمره کشورهای خشک و نیمه خشک جهان قرار دارد و در این شرایط به دلیل رشد جمعیت، گسترش شهرنشینی و توسعه بخشهای اقتصادی (کشاورزی و صنعت) تقاضا برای آب روز به روز افزایش می­یابد. نظری به گذشته و تاریخ کهن کشور، نشان می دهدکه برای تعدیل مشکلات ناشی از محدودیت منابع آب، ابتکارات و ابداعات متنوعی در زمینه بهره برداری از منابع آب سطحی و زیرزمینی، در ابعاد سازه ای و مدیریتی مورد توجه بوده است که احداث قنوات، سدهای مخزنی و انحرافی در بعد سازه ای و نظام های حقابه در بعد مدیریتی آن قابل ذکر است.

به دلیل رشد تقاضای آب در بخشهای اصلی یعنی کشاورزی، شرب و صنعت و افزوده شدن تقاضاها ی جدید نظیر آبزی پروری و محیط زیست رودخانه ها و سایر پیکره های آبی و کاهش امکانات عرضه، رقابت بین مصرف کنندگان آب بروز کرده و تشدید خواهد شد. در این شرایط یکی از مهمترین چالشهای مدیریت آب کشور باید به نظام مند نمودن فرایند تخصیص آب و اعمال مدیریت تخصیص معطوف گردد.

با توجه به گسترش نیازهای مالی بخشهای مختلف اقتصادی، اجتماعی و فرهنگی کشور، امکان گسترش چشمگیر و قابل ملاحظه ای برای افزایش سهم مدیریت آب در مجموعه فعالیتهای ملی وجود نخواهد داشت. در شرایطی که باتوجه به آنچه درباره سیمای نیازهای مالی گفته شده کماکان تقاضاهای گسترده ای برای تأمین آب جدید، گسترش بهره برداری های غیرمصرفی و خدمات جمع آوری و دفع آب مازاد، پالایش فاضلابهای شهری وصنعتی و حفاظت از منابع آب و محیط زیست آبی وجود خواهد داشت. به علاوه حضور چشمگیر سرمایه گذاری بخش خصوصی در بهره برداری از منابع آب کشور از گذشته تاکنون بیشتر به اعتبار امکان توسعه بهره برداری از منابع آب زیرزمینی بوده است. تقویت سازوکار نرخ گزاری، امکان استفاده از منابع اعتباری متنوع را برای مدیریت منابع آب فراهم خواهدکرد که در عین حال با تنش های سیاسی و اجتماعی همراه خواهد بود.

در سال 1400 حجم آبهای برگشتی از مصارف گوناگون حداقل 4/1 برابر نسبت به وضع موجود خواهد شد؛ این رقم در خصوص پسابهای شهری و صنعتی حدود 7/2 برابر خواهد بود. به عبارت دیگر در سال 1400 مجموع آبهاییکه به دلایل مختلف آلوده شده و به پیکره های آبی برمی گردند به حدود 30 درصد منابع آب تجدید شونده بالغ خواهد شد (دفتر مطالعات زیربنایی، 1384). بنابراین یکی از چالشهای اصلی و مهم مدیریت آب کشور در آینده در چگونگی حل و فصل مسائل مدیریت کیفیت آب از دیدگاههای نهادی، ساختاری، قانونی، ظرفیت سازی و بالاخره تجهیز منابع مالی و نیروی انسانی متمرکز خواهد بود.

وقوع بلایای طبیعی نظیر سیل و خشکسالی همراه با افزایش جمعیت و تمرکز آن در دوره های کوچکتر وگسترش سرمایه گذاری های فیزیکی در سیلاب دشتها، به خسارتهای گسترده تری می انجامد. نهادهای لازم برای پیشگیری و مقابله با چنین سوانحی باید از گستردگی و پیچیدگی بیشتر ی برخوردار باشند تا بتوانند منابع بیشتری را برای این منظور تجهیز نمایند و برای حل و فصل امور به کار گیرند. دخالت بشر درچرخه طبیعی آب، کاهش پوشش گیاهی در عرصه های آبخیز و سایر فعالیتهای ساختمانی نظیر ایجاد راهها در جوار و مسیر رودخانه ها، کاربری اراضی برای ایجاد زیربناهای فیزیکی نظیر توسعه شهرها، هزینه های تشدید خطرات را برای خسارت بیشتر مالی وجانی سیلابها فراهم خواهد ساخت. به طور کلی تلفیق خطرات طبیعی با خطرات ناشی ازدخالت انسان درطبیعت احتمال وقوع و بروز حوادث و سوانح را در آینده افزایش خواهد داد.

از سوی دیگر تغییرات اقلیم به دلیل گرم شدن کره زمین و تراکم گازهای گلخانه ای موجب خواهد شد که دوره تداوم و دامنه سیلابها و خشکسالی ها طولانی تر و وسیعتر گردد. این امر علاوه بر افزایش آسیب پذیری مناطق مختلف کشور در مقابل بحرانهای سیل و خشکسالی، زمینه های کارایی تأسیسات فعلی را که بر مبنای عدم وقوع پدیده تغییرات اقلیم طراحی و ساخته شده اند می کاهد و هزینه هایی را چه از نظر سرمایه گذاری و چه خدماتی و مدیریتی بر مدیریت آب کشور تحمیل خواهد نمود.

به کارگیری استانداردها، ضوابط وگسترش جنبه های غیرتأسیساتی مدیریت آب میتواند در تخفیف و تقلیل دامنه آثار منفی این سوانح به نحو کارسازتری عمل نماید؛ لکن این اقدام به تدوین برنامه های جامع تر و نظام اجرایی کاراتری نیازمند است که نیل به آنها به آسانی میسر نیست و چالشهای اساسی را در پی خواهد داشت.

شهر تهران تا حدود نیم قرن قبل، شهری کوچک و کم تحرک بود، لیکن امروزه با رشد فزاینده جمعیت به سبب توسعه فعالیتهای اقتصادی، اجتماعی، فرهنگی و سیاسی به یکی از بزرگترین شهرهای دنیا تبدیل شده است که علاوه بر مسائل عدیده زیست محیطی این شهر، منابع ذخیره آبهای سطحی و زیرزمینی اطراف آن کفاف نیازمندیهای روزافزون جمعیت را نمی دهد (عینی، 1376).

در عصر قاجاریه، تهران به عنوان پایتخت کشور انتخاب شد در آن روزگار بخش مهمی از آب آشامیدنی مورد نیاز مردم از قناتها و چاه ها و بخشی از آن نیز با گاری و مشک از چشمه های اطراف شهر تأمین میشد و آب را در آب انبارها ذخیره میکردند. تا قبل از لوله کشی آب تهران، هیچ نهادی مسئولیت تأمین، توزیع و بهداشتی کردن آب آشامیدنی را برعهده نداشت. آب براساس قواعد سنتی توزیع می شد و میرابها مسئولیت توزیع آنرا بر عهده داشتند (گزارش عملکرد صنعت آب و برق وزارت نیرو، 1382).

تا سال 1306، آب شهر تهران توسط 26 رشته قنات وقفی خصوصی با مجموع آبدهی حدود 700 لیتر در ثانیه تأمین می گردید، در این سال عملیات احداث کانال انتقال آب رودخانه کرج به تهران آغاز شد. این کانال که 53 کیلومتر طول داشت و آب را از روستای بیلقان کرج به جمشیدآباد تهران منتقل می نمود طی چهار سال احداث گردید، و با توجه به این که بیست کیلومتر از این کانال سرپوشیده و بقیه روباز بود. بنابراین احتمال آلودگی و تلفات آب وجود داشت. به این ترتیب یکصد سنگ (حدود 1600 لیتر در ثانیه) آب توسط جوی ها در شهر توزیع و به آب انبارهای منازل انتقال می یافت.

در سال 1301 مسئله ضرورت لوله کشی آب تهران مطرح شد و طرح احداث سدهایی بر روی رودخانه های کرج و جاجرود مورد بررسی قرار گرفت. در سال 1306 به دنبال بروز خشکسالی، نارضایتی های شدیدی را در مردم تهران برانگیخت و در سال 1310 آب رودخانه کرج به تهران منتقل شد.

در سال 1329 طرح اولیه لوله کشی تهران برای جمعیتی معادل 900 هزار نفر به مرحله اجرا درآمد و دو خط لوله فولادی به قطر 40 اینچ و با ظرفیت 242000 متر مکعب در شبانه روز برای انتقال آب از آبگیر بیلقان به اولین تصفیه خانه تهران (جلالیه) در نظر گرفته شد. بهره برداری از خط اول خطوط لوله فولادی وتصفیه خانه جلالیه در سال 1334 آغاز گردید.

اما هم اکنون تهران یکی از بزرگترین و پرجمعیت ترین کلانشهرهای دنیاست، که به دلیل موقعیت خاص جغرافیائی آن با مخاطرات محیطی بسیاری مواجه است. بحران خشکسالی و کم آبی، خسارات وسیع بر شبکه ها و تاسیسات آبرسانی در اثر وقوع زلزله، آلودگیهای وسیع آب با منشاء فیزیکی، شیمیایی یا بیولوژیکی، خطر نشت سیلندرهای گاز سمی کلر، اختلال در مخازن، آبگیرها و تصفیه خانه ها بر اثر وقوع سیل و همچنین آتش سوزی های وسیع، از جمله ده ها خطری است که نیازمند برنامه­ریزی های صحیح می باشد (مظفری، 1389).

افزایش رقابت­های اقتصادی، رشد فزاینده جمعیت، نیاز روزافزون به مواد غذایی، مصرفی و انرژی و از طرفی توسعه، شهرها و ابرشهرها، منابع حیاتی و زیست محیطی را مورد هجوم قرار داده و نسل آینده را با بحران­­های عظیم روبرو می کند. آب یکی از مهمترین منابع حیاتی انسان و یکی از سه عنصر اصلی اکوسیستم می باشد که بیش از سایر منابع حیاتی با بحران جدی و کمبود روبروست. اکنون بسیاری کشورها بر اثر تجربه به این باور رسیده اند که آب به عنوان یکی از منابع محدود حیاتی انسان و محیط زیست، چه در حال و چه در آینده باید تحت نظارت و کنترل قرار گیرد. رویدادهای بین المللی و اجلاس های تشکیل شده از سال 1992 تاکنون موید این است که آب در کانون توجهات جهانی قرار گرفته است. توجه به مسائل آب متناظر با فقر، گرسنگی، بیماری و نابرابری­های فزاینده جوامع بشری است. افزایش روزافزون جمعیت جهان و به تبع آن افزایش آلودگی های زیست محیطی، در برابر منابع نسبتاً ثابت و غیر قابل افزایش آبهای تجدید شونده، سبب نگرانی کارشناسان شده است (آل یاسین، 1384).

دسترسی به آب شیرین بی شک یکی از حیاتی ترین نیازهای نسل حاضر و آینده به شمار می رود. هیچ یک از فعالیت های انسان بدون بهره گیری از آب ممکن نیست و این ماده با هیچ ماده دیگری جایگزین نمی شود. اگر نقش نیروی انسانی در جامعه محور توسعه شناخته شده است، نقش آب نیز در منابع طبیعی به مثابه مرکز توسعه بیشترین تاثیر را در روند گسترش جوامع بشری و پیداش فرهنگ و وتمدن جهانی داشته است (همایش راهبردهای توسعه پایدار، 1382). در دهه 70 میلادی پروفسور میلر  منابع جهان را به دو گروه پایدار ( شامل انرژی خورشید، آب، خاک و ...) و ناپایدار( کانی ها، سوخت های فسیلی و ...) تقسیم کرد.

در دهه 90، بخشی از منابع پایدار به نام منابع تجدیدپذیر از گروه نخست جدا شد و در پی آن «حد پایداری» مطرح شد. منابع تجدید پذیر اگرچه در بلندمدت می توانند با فرایند های طبیعی بازسازی شوند اما با افزایش جمعیت و مصرف بی رویه انسان ها در زمان کوتاهی می توانند به پایان برسند یا در اثر آلودگی تباه شوند (مریت و همکاران، 1998). آب جزء این دسته از منابع است. در تهران به عنوان یکی از کلان شهرهای بزرگ جهان در کنار سایر مشکلات مبتلابه آن، بحران آب یکی از عوامل بسیار مهم در ناپایداری این شهر محسوب می گردد.

جمعیت انبوه، بالا بودن میزان مصرف سرانه، نامناسب بودن الگوی مصرف آب، تلفات بالای آب، انشعابهای غیر مجاز، قدمت بالای شبکه آبرسانی بخشی از معظلات تامین آب در شهر تهران است. ریسک بالای زلزله خیزی شهر تهران و اثرات مخربی که این پدیده بر شبکه ها و تاسیسات آبرسانی و مخازن ایجاد می کند. رخداد خشکسالی و اثرات آن بر منابع تامین آب و مشکلات تامین آب برای حاشیه نشینان شهر تهران از دیگر معظلات این کلانشهر می باشد.

با توجه به این مسائل، رویکردی کل نگر برای شناسایی، بررسی و تحلیل مسائل مربوط به بحران آب در تهران راه حل های مناسبی را برای یافتن بهترین راهکارهای مدیریتی فراهم می آورد. بر این اساس، بایستی تلاش کرد تا با دیدگاهی همه جانبه نگر، الگویی بهینه و پایدار برای مدیریت بحران آب در کلانشهرها به ویژه تهران معین کرد.

 

نویسنده : سعید بشیری

نویسنده : حسن گرجی
کلید واژه
 
ارسال نظر
لطفا جهت تسهیل ارتباط خود با ما، در هنگام ارسال پیام این نکات را در نظر داشته باشید:
1.ارسال پیام های توهین آمیز به هر شکل و با هر ادبیاتی با اخلاق و منش اسلامی ،ایرانی ما در تناقض است لذا از ارسال اینگونه پیام ها جدا خودداری فرمایید.

2.از تایپ جملات فارسی با حروف انگلیسی خودداری کنید.

3.از ارسال پیام های تکراری که دیگر مخاطبان آن را ارسال کرده اند خودداری کنید.

نام:
ایمیل:
نظر:
 
captcha
کد امنیتی:
تمام حقوق مادی و معنوی این سایت متعلق به پایگاه خبری تحلیلی HSE می باشد .